По меѓународното признание за есејот „Црното огледало на Виа Игнација“, македонскиот автор Игор Трајковски – Фоја од Битола зборува за културниот дијалог меѓу Македонија и Италија, за патувањето низ историјата и современоста и за уметноста како простор во кој минатото постојано добива нови значења.
Битолањуз: Игор, вашето дело „Црното огледало на Виа Игнација – Естетика на одразот помеѓу Курбиново и Рим“ доби Специјална награда од критиката за странски автори во рамките на XIII Меѓународна награда за извонредност „Città del Galateo“. Што претставува ова признание за вас, и како го доживеавте моментот на неговото врачување во Сенатот на Италијанската Република?
-Игор Трајковски – Фоја: Ова признание за мене претставува истовремено лична сатисфакција и поттик за понатамошно творечко истражување. Секогаш е значајно кога една идеја, настаната во сопствениот културен и јазичен простор, ќе биде препознаена и во друга средина, особено кога станува збор за земја со толку богата книжевна, уметничка и цивилизациска традиција како Италија. Свеченоста во Сенатот на Италијанската Република му даде на овој момент дополнителна симболика. Но, за мене, суштината не е само во местото на врачувањето на наградата. Многу поважно е сознанието дека еден текст, произлезен од моето размислување за македонското културно наследство и неговите современи толкувања, може да воспостави дијалог со пошироката европска културна јавност. Наградата ми донесе големо задоволство од досегашната работа, но истовремено ме поттикна да продолжам подлабоко да ги истражувам прашањата што ја предизвикаа.
Вашата врска со Италија не започнува со оваа награда. Минатата година делови од вашите книги, меѓу кои и „Ехо на вековите“, беа наградени и објавени на италијански јазик во културни и уметнички списанија. Колку овие искуства влијаеја врз вашиот однос кон меѓународната презентација на македонската култура?
-Тие искуства беа значајни затоа што ми покажаа дека културниот дијалог не мора да започне со големи институционални проекти. Понекогаш започнува со еден текст, со превод, со објавување во списание или со средба меѓу автори кои доаѓаат од различни културни традиции. Објавувањето на италијански јазик отвора нов живот за делото. Текстот повеќе не комуницира само со читателот на јазикот на кој е создаден, туку влегува во нов контекст, каде што може да биде прочитан и интерпретиран од поинаква перспектива. За мене е особено важно што преку овие искуства македонската култура не се претставува само како нешто што припаѓа на минатото, туку како жива, творечка и мисловна практика. Нашето наследство има сопствена длабочина, но неговата вистинска вредност се открива и преку способноста да комуницира со современиот свет. Токму тоа ме мотивира да продолжам да работам на теми што ги поврзуваат локалната меморија и универзалните прашања на човекот.
Насловот „Црното огледало на Виа Игнација“ обединува два навидум оддалечени света: древниот пат и дигиталниот екран. Како настана оваа врска?
-Почетната точка беше размислувањето за патот како простор на културна размена. Виа Игнација не е само историска комуникациска траса. Таа е сведоштво за движењето на луѓето, идеите, верувањата и естетските влијанија низ различни цивилизациски простори. Кога ја поставуваме во релација со Македонија, а особено со Курбиново, се отвораат прашања за начинот на кој културната меморија се пренесува, се менува и продолжува да живее во нови историски околности. Но во еден момент се наметна и прашањето: кој е денешниот пат преку кој ги примаме и разменуваме сликите, идеите и искуствата? Тука се појави мотивот на црното огледало – дигиталниот екран, кој стана речиси нераздвоен дел од нашето секојдневие. Тој е прозорец кон светот, но и површина на која се проектира нашата сопствена слика. Преку него комуницираме, создаваме, гледаме уметност и ја градиме претставата за реалноста. Една навидум мала, анегдотска ситуација ми помогна да ја препознаам симболичката сила на оваа врска. Од неа се разви поширока идеја за односот меѓу древната визуелна меморија, патот како медиум на културна размена и дигиталниот екран како нов простор на посредување. Така се оформи релацијата Курбиново – Виа Игнација – дигитална современост. Не како обид минатото и сегашноста да се изедначат, туку како можност да се истражи што се случува со културната меморија кога таа влегува во нови медиуми и нови облици на комуникација.
Дали дигиталната ера, според вас, ја збогатува уметноста или постои опасност нејзината суштина да се изгуби во брзината на современата комуникација?
-Мислам дека станува збор за процес што бара внимателно и критичко набљудување. Дигиталните технологии отвораат огромни можности за создавање, архивирање, споделување и меѓународна видливост на уметничките дела. Денес една визуелна или книжевна идеја може да стигне до публика што пред неколку децении би била тешко достапна. Но достапноста не е исто што и разбирањето, исто како што видливоста не е секогаш исто што и вредноста. Кога сè се случува брзо, постои опасност да ја изгубиме потребата за подолго набљудување, за контекст и за длабинско читање. Мене ме интересира токму таа граница: како современиот уметник може да ги користи новите медиуми, а притоа да ја зачува сложеноста на сопствениот израз. Технологијата сама по себе не ја определува естетската вредност. Таа е средство, а одговорноста за значењето и понатаму останува кај авторот. Во таа смисла, „црното огледало“ не е ниту едноставна осуда ниту безусловна прослава на дигиталниот свет. Тоа е повод да се запрашаме што гледаме, како гледаме и колку сме подготвени да го разбереме она што ни се открива.
Рим е град што постојано се враќа во вашите размислувања, особено кога станува збор за културната меморија и Виа Игнација. Што откривате при секое ново доаѓање во овој град?
-Секое доаѓање во Рим ми открива нов слој од градот, но и нов слој од самиот себе. Рим е град што не може да се исцрпи со една посета, една прошетка или едно читање на неговата историја. Неговата архитектура, уметност, урбана структура и секојдневен живот создаваат впечаток дека различните времиња не се одвоени, туку постојано се присутни едно во друго. Ме фасцинира начинот на кој античкото, средновековното, ренесансното и современото постојат во ист простор, понекогаш во хармонија, понекогаш во тивка напнатост. Тоа е град во кој минатото не е само музејски експонат, туку активен дел од сегашноста. Но секое враќање носи и поинаква лична перспектива. Она што претходно сум го набљудувал како архитектура или историски факт, подоцна може да го доживеам како естетско прашање, како симбол или како поттик за нов текст. Можеби затоа Рим не го доживувам само како дестинација, туку и како простор за внатрешно преиспитување. Градот ми помага повторно да размислам за сопствената култура, за местото од кое доаѓам и за начините на кои тоа место може да се разбере во поширок контекст.
Во вашата работа често се преплетуваат книжевноста, филмот, фотографијата, визуелната уметност и дизајнот. Дали токму оваа интердисциплинарност ви овозможува поинаку да ја читате историјата и културното наследство?
-Сигурно придонесува. Различните уметнички медиуми имаат различни начини на размислување и комуникација. Книжевноста може да раазвие идеја преку јазикот и внатрешниот свет на ликот; фотографијата може да изолира еден момент и да го претвори во визуелно сведоштво; филмот може да воспостави временски и просторни релации, а визуелната уметност да отвори значења што не можат целосно да се преведат во зборови. Кога работите меѓу овие медиуми, почнувате да ги препознавате нивните меѓусебни врски. Историјата, на пример, не ја доживувате само како низа факти, туку и како збир од слики, простори, материјали, лични искуства и интерпретации. Тоа не значи дека границите меѓу уметностите исчезнуваат. Напротив, секој медиум ја задржува својата специфичност, но нивното внимателно поврзување може да создаде нови начини на читање на истото културно наследство. За мене е важно уметноста да не остане затворена во однапред утврдени категории. Таа треба да поставува прашања, да воспоставува врски и да овозможува различни перспективи.
Дали ова искуство со наградата ќе добие продолжение преку нови истражувања и уметнички активности?
-Да, иако засега би сакал да оставам простор за понатамошно развивање на идејата. Наградениот текст за мене е една од почетните точки за пошироко истражување на современата македонска уметност и нејзините врски со историското и културното наследство. Ме интересира како се формираат нејзините денешни визуелни и естетски вредности, како современите автори ги интерпретираат наследените културни слоеви и како нивните дела комуницираат со актуелните меѓународни уметнички текови. Во таа насока размислувам за истражувачки пристап што би вклучил различни медиуми, визуелна документација, видеоарт и разговори со македонски уметници. Но во оваа фаза станува збор за идеја што допрва треба да се развива и да добие своја јасна форма. Би сакал да го задржам отворен тој процес, затоа што верувам дека истражувањето има смисла кога не тргнува од однапред зададени одговори, туку од вистинска потреба да се разбере нешто подлабоко.
За крај, што би сакале да остане како најважна порака од ова признание – и за вас лично и за македонската култура?
-Пред сè, сакам да изразам искрена благодарност до организаторите на меѓународната награда „Città del Galateo“, до поетесата Регина Реста и до сите што создаваат простор за средби и дијалог меѓу автори од различни земји и културни средини. Ваквите признанија имаат посебна вредност кога не остануваат само личен успех, туку стануваат можност да се отвори пошироко прашање за културата од која доаѓаме и за нејзиното место во светот. Македонската уметност располага со неисцрпна ризница од историски, духовни, визуелни и книжевни слоеви. Но таа ризница не треба да ја гледаме само како нешто што сме го наследиле. Таа е и материјал од кој создаваме нови значења, нови естетики и нови уметнички јазици. Верувам дека современата македонска уметност има капацитет да стои рамноправно во дијалог со светските уметнички текови, не преку откажување од сопствениот идентитет, туку токму преку неговото продлабочено разбирање и современо преиспитување. Ако оваа награда ме поттикна на нешто, тогаш тоа е да продолжам да ги истражувам тие врски. Од Курбиново до Рим, од историската меморија до дигиталниот екран, од наследената слика до современиот уметнички израз. Затоа што културата не е само она што го паметиме. Таа е и начинот на кој одлучуваме да го погледнеме повторно. И можеби токму во тој нов поглед започнува следниот пат.
